آشنایی با مسجد جامع ارومیه با لان چهار طاقی

تاریخ ارسال: 1394-4-3
نویسنده: مجید
دفعات بازید: 4328
thumb_gallery_201506243887041343469
مسجد جامع ارومیه در میان خیابان اقبال و مجموعه بازار قدیمی محصور می‌باشد و در جنوب شرقی شهر ارومیه واقع شده است. چنانچه از قرائین مشهود است این بنای تاریخی در محله قدیمی و تجاری قرار داشته که بعداً بر اثر نوسازی شهر ترکیب بافت‌های مجاور آن تا حدی دستخوش تغییر و تحول شده است.

 به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، منطقه‌ی آذربایجان‌غربی، به علت عملیات نوسازی شهر چنان که از بقایای آثار باقی مانده مشهود است بیشتر مناطق تجاری محدوده مسجد غیر از بازار قدیمی فعلی تخریب و تبدیل به خیابان و مغازه‌های نوساز شده است مانند خیابان‌های عسگر آبادی، امام، مهاباد و اقبال که در این خیابان‌ها شمار محدودی از اماکن قدیمی باقی‌مانده و هم‌اکنون مسجد با دو باب ورودی به راسته سنگ‌تراشان و بازار عطاران که به صحن بزرگ آن منشعب می‌شود به بیرون راه دارد و از مهم‌ترین عناصر بافت تاریخی بازار ارومیه بشمار می‌رود. قدمت این مسجد به دوره‌ی سلجوقی می‌رسد که در تاریخ 15/09/1314 و به شماره 243 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

پیشینه تاریخی بنا

thumb_gallery_201506244581262205706

ابوعبدالله محمد بن احمد مقدسی در قرن چهارم هجری در «احسن التقاسیم فی معرفته الاقالیم» می‌نویسد:

«ارومیه زیباست و دژی آباد دارد. جامعش در میان بزازان است باور و نهری دارد»

ولی قدمت کالبد فعلی گنبد خانه که قدیمی‌ترین بخش مسجد است به دوره سلجوقی می‌رسد. قدمت محراب گچبری نفیس مسجد نیز به سال 676 ه.ق می‌رسد. چهلستون ضلع غربی گنبد خانه نیز که در دوره صفویه بازسازی شده است بر روی بقایای قدیمی‌ترین احداث شده است. چنان‌که در حفاری‌های کف آن آثاری از دوره ایلخانی بدست آمده است. قدمت حجرات اطراف صحن مسجد نیز به اوایل دوره زندیه می‌رسد و سنگ نوشته موجود زمان احداث آنها را مورخ 1184 ه.ق نشان می‌دهد.

مجموعه‌ی آثار پیرامون صحن شامل شبستان، محراب ایلخانی، چهلستون، حجرات اطراف صحن، شبستان ضلع شرقی گنبد خانه است.

شبستان، شبستان گنبددار قدیمی یا گنبد خانه که هسته اولیه بنا را تشکیل می­‌دهد و به احتمال قریب به یقین و با مقایسه آن با نمونه‌های مشابه قدمت آن به دوره سلجوقی می‌رسد.

این شبستان پلانی مربع شکل به اضلاع 6.10 متر دارد که با گوشه‌سازی‌هایی به فرم فیلپوش و تبدیل پلان چهار ضلعی به هشت و شانزده، گنبد آجری به ارتفاع داخلی 5.16 متر بر آن استوار شده است.

آنچه که از ویژگی‌های معماری سلجوقی در این بنا بارز بنظر می‌رسد، تبعیت از الگوی پلان چهار طاقی، توجه به استحکام بنا و استفاده از مصالح مقاوم در ساخت بناست.

محراب گچبری ایلخانی بنا در ضلع جنوبی گنبد خانه واقع شده و دور تا دور منتهی‌الیه دیوار گنبدخانه کتیبه‌ی کوفی بر جای مانده است که از گوشه جنوب‌شرقی سمت راست دیوار طرف محراب با «بسم الله الرحمن الرحیم انا فتحناک لک فتحا مبینا» آغاز می‌شود و در گوشه جنوب شرقی با کلمه «ینصرک» ختم می‌شود. در دیوارهای شرقی و غربی نیز آیات دیگری نوشته شده است. 

 محراب ایلخانی، محراب گچبری مسجد جامع ارومیه به ارتفاع 7.82 متر و عرض 5.48 متردر ضلع جنوبی گنبد خانه اولین نمونه از 23 محراب گچبری دوره ایلخانی می‌باشد که بر روی محراب قدیمی‌تر دوره سلجوقی و در تداوم هنر گچبری این دوره اجرا گشته است. از آنجا که اجرای این اثر نفیس و ارزشمند به تاریخ 676 ه.ق. در مرز زمانی بین دو دوره سلجوقی و ایلخانی واقع شده است، با داشتن بسیاری از خصوصیات محراب‌های ایلخانی وجوه مشترکی نیز با محراب‌های دوره سلجوقی دارد.

کشیدگی و ارتفاع رفیع محراب، استفاده از دو طاق نما و دو ستون نما و تاج محراب در فرم‌بندی آن، استفاده از خطوط ثلث در کتیبه‌های محراب، تحدب نقوش و عناصر بکار رفته در گچبری‌ها از مشخصه‌های بارزی هستند که این اثر بعنوان یک محراب دوره ایلخانی دارد.

وجود طاق کوچک نعلی شکل نیز مختص محراب‌های ایلخانی در منطقه آذربایجان می‌باشد و نمونه آن را می‌توان در محراب مسجد جامع مرند که آخرین محراب گچبری ایلخانی می‌باشد مشاهده کرد.

و اما وجوه مشترک این اثر با محراب‌های دوره سلجوقی استفاده از نقوش هندسی، بکار بردن خطوط کوفی در کتیبه دور تا دور طاق نما و استفاده از فرم‌های توپی شکلی است که نمونه آن در مسجد میر نطنز به چشم می‌خورد. با این تفاوت که فرم توپی‌های مسجد جامع ارومیه محدب و مشبک اجرا شده‌اند.

دونالد ویلبردر بررسی معماری اسلامی دوره ایلخانی در خصوص این محراب ارزشمند می‌نویسد:

دیوار صفحه محراب دارای طاق سه برگه در مرکز است. در طرفین نغول ذوزنقه ستون‌های نیمه مدور قرار دارد که سر ستون شیاردار آن در دو قسمت مجزاست.

وروی این ستون‌ها نغول طاق نوک تیز، که تقریباً به شکل نعل اسب است، قرار دارد و بالای آن حاشیه محدب ساخته شده است. این واحد با یک سلسله قالب مستطیلی محدب احاطه شده و بر فراز آن حاشیه‌ی بلندی ساخته شده است. کلیه محراب شامل تزئینات گچبری با سطوح مختلف برجستگی است. چند سانتیمتر بالاتر از محراب کتیبه گچی عریضی دورتادور اتاق ساخته شده است. بالای طاق سه برگه کتیبه‌ای به این مضمون وجود دارد: «عمل عبدالمومن بن شرفشاه النقاش التبریزی فی شهر ربیع الاول سنه سته و سبعین وتسمائه»

در حاشیه‌ی اطراف قسمت مقعر محراب نیز به خط کوفی از قرآن مجید آیه‌ای نوشته شده است و از حضرت رسول اکرم (ص) دو حدیث به خط نسخ در حاشیه دور محراب نقش بسته است این محراب در دهه‌های اخیر آسیب‌های جدی دیده و در سال 1379 توسط کارشناسان سازمان میراث فرهنگی آذربایجان‌غربی در کنار عملیات مرمتی گنبد خانه، بصورت اساسی مرمت شده است. 

 چهلستون،


thumb_gallery_201506244729007479520

در ضلع غربی گنبدخانه شبستان چهلستون مسجد واقع شده که پس از شبستان گنبددار، قدیمی‌ترین بخش کالبد موجود مسجد جامع ارومیه می‌باشد. پلان چهلستون مستطیلی به ابعاد 13×46 متر می‌باشد که 18 ستون سنگی در دو ردیف نه تایی پلان این قسمت را به سه ناو تقسیم کرد و 30 گنبد پوششی آجری برروی آنها استوار گشته است. «به احتمال زیاد ساختمان این قسمت مربوط به دوره ایلخانی است و در دوره صفویه مورد مرمت قرار گرفته است. شباهت بخش سنگی آن با مقبره سه گنبد و قسمت تحتانی شبستان گنبد دار بسیار زیاد است. انجام کاوش‌های علمی منظم و مطالعات باستان‌شناسی در فرصت مناسب در این مجموعه تاریخی بی‌شک مدارک و اسناد مطمئنی برای تعیین دوره‌های پیشین و سیر تحولات معماری قسمت‌های مختلف به دست می‌دهد».

در ضلع شمالی چهلستون دو ورودی از صحن به داخل مجموعه تعبیه شده است که یکی از سردرها که ورودی اصلی مجموعه می‌باشد دارای مقرنس کاری و تزئینات کاشی هفت رنگ با گچبری است.

بر بالای سر در دیگر کتیبه‌ای مربوط به اهداء باغ بزرگی به‌عنوان حیاط مسجد و سال احداث حجرات به تاریخ 1180 ه.ق به وسیله رضا قلی خان بیگلربیگی ارومیه «حاکم کریم‌خان زند در ارومیه» نصب شده است.

بر سنگ نوشته‌ای در بالای سر در اصلی نیز تاریخ 1184ثبت است. بر پایه همان سردر نیز سنگ مزاری با تاریخ 1171 وجود دارد. به جهت رانش پایه‌ها و پوشش آجری، این قسمت در سال‌های گذشته به شیوه آهن‌کشی مهار و تثبیت شده است.

حجرات اطراف صحن، همان گونه که ذکر آن گذشت بر اساس کتیبه‌های موجود در سردر ورودی چهلستون در اوایل دوره زندیه حجرات اطراف صحن توسط رضا قلی خان حاکم ارومیه در زمان کریم خان زند احداث گشته است.

متن کتیبه بدین شرح است:


«بسم‌الله الرحمن الرحیم چون توفیق حضرت رب الاربات شامل حال عالیجاه رفیع جایگاه امیرالامرا، العظام رضا قلی خان بیگلر بیگی ارومیه افشار خلف جنت آرامگاه محمد موسی خان قاسم لو شد این مدرسه در ایام خجسته انجام خود بر جنب مسجد جامع به جهت طالبان دین مبین حضرت سیدالمرسلین و ائمه معصومین صلوات الله علیهم اجمعین احداث کرد. فی شهر رجب سنه 1184»

شبستان ضلع شرقی گنبد خانه، در دهه‌های اخیر شبستان ضلع شرقی گنبدخانه تخریب شده است. 

برگرفته از سایت 
isna.ir

مسجد جامع ارومیه, سلجوقی, ایلخانی, چهلستون, دونالد ویلبر, کریم‌خان زند

جدیدترین مطالب بخش ایران گردی زیر مجموعه آذربایجان غربی

همه چیز در باره آذربایجان غربی سرزمین شمس پیر مولوی

1394-3-31
مجید
1480
غار سهولان بعد از «غار عليصدر» همدان دومين غار آبي ايران به شمار مي‌آيد
1394-3-31
مجید
1739

مارمیشو؛ ناشناخته‌ای در دنیای ارومیه

1394-4-1
مجید
3282
قره کلیسا، کلیسایی تاریخی در استان آذربایجان غربی
1394-4-1
مجید
1095
تخت سلیمان ودریاچه پر رمز و راز آن
1394-4-1
مجید
2663
از تپه حسنلو چه میدانید؟
1394-4-1
مجید
2870
1394-4-2
مجید
1779
آشنایی با برج سه گنبد - آذربایجان‌غربی 
1394-4-3
مجید
2571

مسجد جامع ارومیه، مسجدی سلجوقی با محراب ایلخانی

1394-4-3
مجید
4328
36 مطلب آخر بخش ایران گردی

همه چیز در باره آذربایجان غربی سرزمین شمس پیر مولوی

1394-3-31
مجید
1480
غار سهولان بعد از «غار عليصدر» همدان دومين غار آبي ايران به شمار مي‌آيد
1394-3-31
مجید
1739

مارمیشو؛ ناشناخته‌ای در دنیای ارومیه

1394-4-1
مجید
3282
قره کلیسا، کلیسایی تاریخی در استان آذربایجان غربی
1394-4-1
مجید
1095
تخت سلیمان ودریاچه پر رمز و راز آن
1394-4-1
مجید
2663
از تپه حسنلو چه میدانید؟
1394-4-1
مجید
2870
1394-4-2
مجید
1779
آشنایی با برج سه گنبد - آذربایجان‌غربی 
1394-4-3
مجید
2571

مسجد جامع ارومیه، مسجدی سلجوقی با محراب ایلخانی

1394-4-3
مجید
4328
1394-4-3
مجید
5355
كليسای سير، يكي از آثار سنگي استان اذربایجان غربی
1394-4-3
مجید
1705
استان آذربایجان شرقی (به پارسی باستان: آذربادگان) یکی از استان‌های ایران است
1394-4-3
مجید
1603
آسیاب‌خرابه (به ترکی آذربایجانی: خارابا دییرمان) یکی از مکان‌های دیدنی و گردش‌گری استان آذربایجان شرقی می‌باشد
1394-4-8
مجید
2265

بازار تبریز بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده آجري جهان و یکی از شاهکارهای معماری ایرانی است. 

1394-4-8
مجید
3232
خانهٔ مشروطه در یکی از محله‌های قدیمی شهر تبریز به نام راسته‌کوچه و در غرب بازار تبریز قرار گرفته‌است.
1394-4-8
مجید
1255

کندوان در 50 كيلومتري جنوب غربي تبريز؛ يكي از روستاهاي دهستان سهند مي باشد 

1394-4-8
مجید
5085

ارگ تبریز (علی‌شاه) نام یک بنای تاریخی در تبریز است

1394-4-8
مجید
1267

خانه قدکی تبریز،از کاربری مسکونی به کاربری آموزش عالی تغییر عملکرد داده است

1394-4-10
مجید
1524

در اوایل سال 1337 خورشیدی کلنگ ساختمان موزه آذربایجان  زده شد

1394-4-10
مجید
1116

آشنایی با مقبره الشعرای تبریز

1394-4-11
مجید
2586

ایل گلی ( شاه گلی ) از گردشگاه های زیبای تبریز است که در جنوب شرقی تبریز بر دامنه تپه ای واقع شده است

1394-4-14
مجید
1140

مسجد کبود تبریز بنایش به ۵۰۰ سال پیش بازمی‌گردد

1394-4-14
مجید
3107
حمام نوبر یکی از آثار تاریخی شهر تبریز است که در دوره قاجار ساخته شده است.
1394-4-14
مجید
2276

محمد حسین بهجت تبریزی متخلص به شهریار شاعر پر آوازۀ کشورمان که با کتاب حیدر بابایه سلام به اوج شهرت رسید در روستای خشکناب تبریز دیده به جهان گشود

1394-4-15
مجید
2612

مجارشین یکی از روستاهای استان آذربایجان شرقی است که در دهستان گنبرف بخش مرکزی شهرستان اسکو قرار گرفته است

1394-4-15
مجید
2153
طبیعت زیبا و دل انگیز استان اردبیل در فصل بهار با چشم اندازهای روح نواز و گل های رنگارنگ در دشت های سبز و کوهپایه های استوار، دل هر گردشگری را می نوازد 
1394-4-18
مجید
2662

شهر سیاحتی سرعین در ‪ ۲۵‬ کیلومتری شهر اردبیل قرار دارد. این شهر یکی از مهمترین مراکز استقرار چشمه‌های آبگرم در ایرن است

1394-4-18
مجید
3654

اردبيل از شهرهاي کهن ايران است که حدود 5000 سال قدمت دارد.در لوحه‌هاي گلي سومريان به صورت ارتا ثبت گرديده‌است که خود قدمت شهر را تا 5000 سال ميرساند.

1394-4-18
مجید
1293

بقعه شیخ صفی الدّین اردبیلی در مجموعه‌ای از آرامگاه‌های بزرگان، مشایخ و سلاطین صفوی و فضاهای آیینی و عبادی اردبیل، قرار دارد

1394-4-18
مجید
2604

علت نامگذاری این دریاچه، شوری بسیار زیاد آب آن بوده که امروزه با افزوده شدن آب شیرین از شوری آن کاسته شده، به طوریکه ماهی قزل آلای رنگین کمان در آن پرورش داده می شود

1394-4-19
مجید
2020

این دریاچه در ۴۸ کیلومتری جنوب شرقی اردبیل به‌طرف خلخال در یکی از دره‌های کوهستان باغیرو و در ارتفاع ۲۵۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد 

1394-4-19
مجید
1528

موزه مردم‌شناسی اردبیل در میدان عالی قاپوی اردبیل در محل حمام آقانقی (متعلق به دوره پیش از صفویه و نیمه دوم قرن هفتم هجری قمری) بنا شده است. هر ساله جمع کثیری از گردشگران از این مکان دیدن می نمایند.

1394-4-19
مجید
1098

مجموعه تاريخي بازار اردبيل در ميانه شهر و در طرفين خيابان امام خميني واقع گرديده و به جهت قدمت و دارا بودن معماري سنتي از بازارهاي تاريخي و جالب توجه ايران به شمار مي‌آيد

1394-4-19
مجید
1084

شیخ کلخوران در 3 کیلومتری شهر اردبیل واقع شده است.این آبادی از دیر باز به علّت وجود آرامگاه جد سلاطین صفوی در آن، مورد توجه بوده است

1394-4-19
مجید
1111

مسجد جمعه اردبيل در شمال شرقي شهر كه بر روي تپه باستاني قرار دارد بازمانده مسجد عظيم، گسترده و كم نظيري است كه در دوره هاي مختلف اسلامي بخصوص دوره سلجوقي شكل گرفته است

1394-4-19
مجید
2463

پلها و خانه هاي قديمي اردبیل

1394-4-19
مجید
3555
مطالب تصادفی
برج طغرل دامغان در جنوب روستای مهماندوست و میان روستای مهماندوست و روستای امام‌آباد شهرستان دامغان واقع شده و به برج طغرل شهر ری (استان تهران) شباهت دارد.
1394-5-13
مجید
962
سرچشمه ی پنجه علی يا عزت آبادی در مشرق روستای توره است. آبی است به غايت گوارا كه بر آن آب بندی نهاده‌اند.
1394-8-20
مجید
867
دریاچه فامور یا پریشان یکی از زیباترین و بزرگ‌ترین دریاچه‌های آب شیرین ایران و خاورمیانه است که در بخش جره و بالاده شهرستان کازرون قرار گرفته است. مساحت این دریاچه 4300 هكتار است كه دور تا دور آن را کوه فراگرفته است.
1394-5-26
مجید
3119
خانه لاریها و بادگیر آن مربوط به دوره قاجار است و در یزد، خیابان امام خمینی، محله فهادان، مجاورعمارت کلاه فرنگی واقع شده  است
1394-9-11
مجید
2026
غار کوگان در ۵۲ کیلومتری جنوب شرقی خرم‌آباد در روستای خوش آب و هوایی به نام کوگان واقع شده است.
1394-8-9
مجید
1934
بنای طاق گرا یا طاق شیرین در گردنه پاتاق بر سر راه کرمانشاه به سرپل ذهاب و در ۱۵ کیلومتری شهرستان سرپل ذهاب در کنار راه باستانی سنگفرشی بنا شده که فلات ایران را به بین النهرین ارتباط می‌داده‌است. 
1394-6-23
مجید
868
شاید یکی از مهمترین آثار شگفت انگیز معماری کشور در مناطق مرتفع و سخت گذر ایران در دوره باستان که تاکنون ناشناخته مانده قیز قلعه ساوه باشد.
1394-8-25
مجید
1695
پل خشتی لنگرود روی رودخانه لنگرود و از خشت و آجر ساخته شده است.
1394-7-22
مجید
901
چغازنبیل در جنوب غربی ایران، در استان خوزستان و در شهرستان شوش واقع‌شده‌ است.
1394-4-30
مجید
1896
حمام نوبر یکی از آثار تاریخی شهر تبریز است که در دوره قاجار ساخته شده است.
1394-4-14
مجید
2276
دوهزار نام یک منطقه ی توریستی از توابع بخش خرم آباد شهرستان تنکابن درشمال ایران می باشد.این منطقه در سال1372 با عنوان دهستان دوهزار با مرکزیت روستای امامزاده قاسم از طرف معاون سیاسی امنیتی استان مازندران به تصویب رسید.
1394-8-12
مجید
2000
منطقه ییلاقی اولسبلنگاه یکی از جاذبه‌های گردشگری استان گیلان است که در فاصله حدود 25 کیلومتری شمال غرب شهرستان ماسال در مسیر راه خلخال (استان اردبیل) قرار دارد
1394-8-3
مجید
791