کاروانسرا و پل شاه عباسی فرسفج

تاریخ ارسال: 1394-9-7
نویسنده: مجید
دفعات بازید: 1688
 مؤلف: زهرا پورشعبانیان (کارشناس ارشد باستان شناسی (اسلامی))
چکیده
در طول تاریخ، احداث راه و جاده یکی از نشانه های شکوفایی هر تمدنی محسوب شده  است . پل‌ها و کاروانسراها به عنوان نوعی از سازه های کاربردی بشر برای ایجاد ارتباط بیشتر با ممالک دیگر به وجود آمده و نقش زیادی در تبادلات اقتصادی و سیاسی ملل داشته اند. احداث کاروانسرا و پل در ایران دوره صفویه، برای برقراری ارتباط بیشتر بین شهرها و مراکز تجاری رونق فراوان گرفته است. از این میان، استان  همدان به دلیل اهمیت فراوانی که از گذشته در بین شهرها و روستاهای همجوار داشته همواره در ساخت و احداث کاروانسرا و پل‌ پیشتاز بوده است. در دوران صفویه به علت گسترش تجارت، احداث پل و کاروانسرا در همدان نیز رونق گرفته که این به واسطه نزدیکی به مرزهای عراق و ضرورت ارتباط تجاری و سیاسی با آن نقاط بوده است. پیش فرض بنیادین این پژوهش، تبیین معماری کاروانسرا و پل شاه عباسی فرسفج در شهرستان تویسرکان در دوره صفویه است. بناهایی که در اثر گسترش ارتباطات تجاری و سیاسی احداث گشته اند و بررسی آنان پژوهشگران را در احیا مسیرهای تجاری یاری می رساند.


مقدمه

نیاز انسان به سر پناه و مامن نه تنها در حضر، بلکه در سفر هم از روزگار باستان مورد توجه بوده است، در دوران اسلامی ایجاد  بناهایی با ویژگی‌های گوناگون شهرها، روستاها، جاده‌های حاشیه کویر و معابر کوهستانی با نام‌های مختلف چون رباط، کاروانسرا رو به توسعه و گسترش نهاد. به طور کلی تحول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف به وضعیت اجتماعی، اقتصادی و مذهبی بستگی داشته و شکل‌یابی و توسعه آن با موارد ذکر شده در ارتباط مستقیم می‌باشد. عملکرد گوناگون کاروانسرا در گذشته باعث گردیده نام‌های متفاوتی برای این‌گونه بناها در فرهنگ لغت جای گیرد؛ کاربات، رباط، ساباط و خان که در واقع عملکرد و وظایف مشابهی مانند کاروانسرا داشتند، ولی از لحاظ ویژگی‌های معماری متفاوت بودند . (1) کاروانسراهای داخل شهر مکانی بودند برای داد و ستد کالاها، اقامت برای بازرگانان، محلی برای کسب و تجارت تجار مقیم شهر، انبار برای کالا و مواردی از این قبیل؛ بنای کاروانسرا از یک حیاط نسبتاً وسیع با حجره‌هایی در اطراف تشکیل می‌شده است.(2) کاروانسراهای خارج از شهر معمولاً در مسیر شاهراه های تجاری قرار می گرفتند. این بناها اغلب به دستور حکام محلی و یا شخص شاه ساخته می شدند و به نوعی از سوی این بزرگان وقف می گشتند تا زمینه ساز عمران، آبادانی و گسترش تجارت باشند. در این مقاله سعی گشته کاروانسرای شاه عباسی و پل فرسفج مورد مطالعه و بررسی قرار گرد.
روستای فرسفج
روستای فرسفج دهی از دهستان‌های بخش قلقل‌رود، واقع در 24 کیلومتری جنوب غربی شهرستان تویسرکان می‌باشد.(3)
کاروانسرای شاه عباسی (فرسفج) بنای کاروانسرای فرسفج در تاریخ 6 / 12 / 1376 به شماره 1970 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
موقعیت مکانی کاروانسرای فرسفج
کاروانسرای فرسفج؛ در حدود 10 کیلومتری جنوب غربی شهر تویسرکان و در مجاورت روستای فرسفج در دامنه کوه واقع شده است.
پیشینه تاریخی کاروانسرای فرسفج
این کاروانسرا در کنار جاده قدیمی که آن نیز در زمان صفویه احداث گردیده ساخته شده است، و از راههای مواصلاتی مهم محسوب می‌شد که پایتخت را به سرحدات غربی متصل می‌کرده است؛ این جاده تا یک قرن پیش دایر و مورد استفاده کاروانیان قرار داشته تا چهل یا پنجاه سال پیش بیشتر قسمت‌های این بنا سالم و پابرجا بود ولی طی نیم قرن اخیر تدریجاً متروک گردید. نظر به اینکه عده‌ای از سفالگران محلی چندین سال است که حجرات کاروانسرا را اشغال نموده و آنجا را تبدیل به کارگاه سفالگری نموده‌اند، چنان که به اقتضای کار دود ناشی از کوره‌ها بنا را کثیف کرده است.(4)
تحلیل معماری کاروانسرای فرسفج
کاروانسرای فرسفج با اضلاعی در حدود 65 متر و مساحت تقریبی 4000 مترمربع متشکل از یک محوطه بزرگ مربع شکل می‌باشد که گرداگرد آن اتاق‌های متعدد متصل به هم با ایوان‌ها و فرش اندازهایی مناسب برای اقامت مسافرین بوده و به موازات جبهه‌های شمالی و شرقی و غربی حیاط در کاروانسرا سه ردیف اصطبل وجود داشت (طرح 1-2). در این کاروانسرا همچنین انبارهای متعدد برای ذخیره و نگهداری علوفه ساخته شده بود. کلیه قسمت‌های بنا از آجر ساخته شده و با داشتن دیوارهای قطور و سقف‌های طاق ضربی آجری از استحکام فوق العاده ای برخوردار بوده است. از سوی دیگر در چهارگوشه آن برج‌های آجری استوانه‌ای ساخته شده که بدنه آن با آجرهای تراشیده و ظریفی پوشیده شده است. بنای مذکور علاوه بر این که محل مناسبی برای بیتوته مسافران محسوب می‌شد، وجود برج و بارو موجب این تصور است که احتمالاً جنبه نظامی نیز داشته است. در داخل بنا نیزدر قسمت فوقانی برج‌ها چند ردیف آجرکاری کنگره شکل اجرا شده است و نیز در سطح جانبی و سقف‌های بهارخواب‌ها و ایوان‌های جلوی حجرات آجرکاری ظریف به چشم می‌خورد. در لبه پشت‌بام گرداگرد کاروان سرا به طرف خارج و در هر 70 متر ناودان‌هایی از سنگ سفید کار گذاشته بودند. مدخل و سردر ورود با چند ردیف طاق جناغی شکل و ردیف‌هایی از تزئینات آجری ساخته شده و در این قسمت محوطه مدوری وجود دارد که سقف گنبدی آن را با ردیف های منظم آجر پوشانده اند.(5)

مدخل و سردر ورودی کاروانسرا؛ به شکل جالب توجهی با چند ردیف طاق جناغی‌شکل محکم و ردیف‌هایی از تزیینات آجری در ضلع شمالی کاروانسرا ساخته شده است. در این قسمت محوطه مدوری (مانند هشتی) وجود دارد که سقف گنبدی آن با ردیف‌های منظم و یکنواخت آجر پوشش یافته است

صحن کاروانسرای فرسفج
کاروانسرا دارای محوطه بزرگ مربع شکل با اضلاعی در حدود 65 متر و به مساحت تقریبی چهار هزارمتر بوده است؛ گرداگرد صحن مذکور حجرات و اطاق‌های متعدد متصل به هم با ایوان‌ها و فرش انداز‌های مناسب برای اقامت و استراحت مسافرین قرار داشت. بهارخواب یا ایوان جلو اطاق‌ها به طرز مناسبی ساخته شده که مسافرین می‌توانستند در فصول گرم از آن استفاده کنند. وجود حیاط وسیع برای بارگیری و باراندازی و استراحت چارپایان در تابستان‌ها مناسب می‌باشد.(6)  به موازات جبهه شمالی، شرقی و غربی آن در سه ردیف اصطبل وجود داشت که هر ردیف آن گنجایش نگهداری حداقل پنجاه راس اسب و قاطر داشت. همچنین انبارهای متعدد برای ذخیره و نگهداری علوفه و علیق ستوران ساخته شده بود.
حجره ها
کاروانسرا حجره‌هایی در چهار طرف خود دارد که این حجره‌ها به وسیله راهرویی سرتاسری به یکدیگر راه دارند. در بافت ساختمانی، محل استراحت افراد کاروان و چارپایان پیش بینی شده است. بدنه دیوارها کلاً از خشت خام است اما پایه دیوارهای حجره از سنگ و آجر پی‌چینی گردیده است. این بافت ساختمانی و ارتباط حجره‌ها به هم، سبب جریان هوا و ایجاد خنکی در روزهای گرم تابستان را می‌نماید.(7) (تصویر3-4) نکته جالب در خصوص وضع ساختمانی کاروانسرای شاه عباس تویسرکان در خور توجه است و آن را از کاروانسراهای دیگر متمایز می‌سازد این است که این کاروانسرا دارای برج و بارو بوده که وجود این برج و باروها موجد این نکته است که احتمالاً این بنای بزرگ ضمن آن که محلی برای اقامت و محافظت و استراحت کاروانیان و مسافران بوده، در وجه دیگر دارای جنبه نظامی نیز بوده است.(8) (تصاویر 5-6-7-8-9)
تصویر شماره 3: نمای حجره‌های داخلی کاروانسرای فرسفج
تصویر شماره 4: نمای حجره‌های داخلی کاروانسرای فرسفج
تصویر شماره 5 : نمای جبهه شمالی کاروانسرای فرسفج
تصویر شماره 6: نمای برج و باروهای جبهه شرقی کاروانسرای فرسفج
تصویر شماره 7: نمای برج و باروهای جبهه غربی کاروانسرای فرسفج
تصویر شماره 8: نمای برج و باروهای جبهه جنوبی کاروانسرای فرسفج
تصویر شماره 9 : نمای برج و باروهای جبهه غربی کاروانسرای فرسفج
بررسی شرایط حفاظتی مرمتی کاروانسرای فرسفج
نظر به این که کاروانسرا در دامنه کوه و جبهه شمالی روستا واقع شده است و از جهات شمالی و غربی توسط منابع طبیعی ارتفاعات محدود شده است لذا در جهات شرقی و جنوبی بنا به شعاع 300 متر از هرگونه ساخت و سازی در مجاورت بنا جلوگیری به عمل می‌آید. با توجه به منحصر به فرد بودن کاروانسرای فرسفج در سطح استان همدان که نشانگر تاریخ صفویه و نوع معماری آن دوره در این استان می‌باشد سازمان میراث فرهنگی اقدام به مرمت بنای مذکور نمود تا قسمتی از تاریخ معماری در این استان را در دوره صفویه حفظ نماید. شروع کار تعمیرات و مرمت این بنا مورخ 1371 شروع و روند تعمیرات این اثر تاریخی در 4 فصل کاری به انجام رسید که تعمیرات انجام شده بدین گونه است: پاک‌سازی 4 حجره ایوان‌دار از خاک و ضایعات سفال‌های شکسته شده، سکوبندی ایوان حجرات با آجرهای مربعی شکل هماهنگ با بافت معماری بنا، احیا و مرمت بخش‌های تخریب شده، سطوح بدنه با آجرهای نو و دیوارچینی قسمت‌های تخریب شده اطراف پشت‌بام و تثبیت و تحکیم آنها، احیا و مرمت بخاری‌ها و کانال دودکش‌های داخل حجرات و ایوان حجرات ، تقویت و پی‌بندی بخش‌های تحتانی یکی از برج‌های تزئینی در جبهه خارجی واقع در ضلع شرقی ورودی بنا که احتمال ریزش و تخریب آن می‌رفت، اندود کاه‌گل پشت بام ایوان حجرات احیا شده، انجام مواردی از قبیل تخریب دیوارهای الحاقی جدید و تخریب کوره‌های سفالی که توسط مخازن در داخل اصطبل‌ها و فضای داخلی کاروانسرا ایجاد شده بود، احیاء و مرمت 6 باب از حجرات ایوان‌دار کاروانسرا شامل دیوار مابین حجره و ایوان تا بازسازی بدنه‌ها و آجرفرش کف حجرات ایوان، احیا و مرمت دو عدد از ورودی‌های منتهی به بخش‌های عقبی کاروانسرا شامل تثبیت و تحکیم لبه‌های پشت‌بام، آجرچینی ازاره دیوارهای باربر حیاط، پیشانی حجرات، خاک برداری کف حیاط از آوار و خاک‌های اضافی و ضایعات خرده سفالینه سفالگران، تعمیرات موضعی شامل ملاط کشی بندها، تخریب بعضی از کوره‌های سفالگران داخل حجرات، تسطیح و رگلاژ دسترسی منتهی به کارگاه، تهیه مصالح مناسب از قبیل آجرهای چهارنبش سیمان، ماسه و گچ، خاک و شابلون، نصب داربست و شابلون‌بندی قرص‌های فضاهای هشتی ورودی کاروانسرا، سردر ورودی در جبهه خارجی، دو عدد پلکان قرینه در سردر ورودی اصلی کاروانسرا و احیای ایوان‌های داخلی، احیا و بازپیرایی چهار عدد از ازاره‌های طاق‌نماهای جبهه خارجی ضلع ورودی به طریقه خفته راسته، احیا و بازپیرایی 5 عدد از ازاره‌ها و دیوارهای باربر ایوان‌های حجرات جبهه داخلی در ضلع شرقی به منظور بازسازی طاق‌های ریزش شده، خاک‌برداری اضلاع غربی- شمالی- جنوبی و شرقی از آوار و ضایعات سفالی و تسطیح محوطه‌ بیرونی، انجام تعمیرات موضعی شامل: اندود کاه‌گل بخش‌های احیاشده، بندکشی، تخریب کوره‌های سفال‌گری و بدنه‌سازی‌ها، نصب تابلوی معرفی اثر، احداث و احیای سقف طاق ضربی قسمتی از سقف‌های ریخته شده دو دهانه‌ در جلوی حجرات، احداث و احیای سقف طاق‌ضربی جناغی سردر ایوان کاروانسرا، دورچینی یکی از باروهای کاروانسرا، احداث طاق ضربی کامل گنبدی در حجره‌ پشت ایوان شرقی بر اساس فرم اصیل خود.(9)
پل فرسفج (بنای پل فرسفج در تاریخ 21 / 02 / 1376 به شماره 1874 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است).
موقعیت مکانی پل فرسفج
در منتهی الیه جنوب غربی روستای فرسفج و به فاصله حدود یک کیلومتری کاروانسرای قدیمی این شهر، پل فرسفج  واقع گردیده است.
پیشینه تاریخی پل فرسفج
عقیده عموم و سوابق مسلم تاریخی حاکی از آن است که پل فرسفج در زمان شاه عباس صفوی ساخته شده است که با این وصف حداقل چهارصد سال از تاریخ احداث آن می‌گذرد ولی می‌توان احتمال داد که قدمت آن بیش از این باشد و شاید تاریخ ساختن پی و زیر بنای آن به زمان ساسانیان و حتی قبل تر از آن برسد؛ با این فرض که در طول تاریخ چندین بار بر روی پی قدیمی بازسازی شده است و آخرین بار در زمان صفویه بوده است. این تصور از آنجا ناشی می‌شود که اولاً: وجود پل برای ارتباط قراء طرفین رودخانه ضرورت داشته و طی قرون متمادی وجود پل در این محل امری اجتناب ناپذیر بوده است و ثانیاً: قرائن تاریخی از این موضوع حکایت دارند که فرسفج در زمان ساسانیان موقعیت مهمی داشته و محل استقرار سپاه بوده است، وجود پادگان در این محل طبعاً احداث پل را ضروری می‌نماید. این پل علاوه بر آن که نقش مهمی در رفت و آمد و ایجاد ارتباط بین ساکنین ده‌ها قریه دو طرف رودخانه را داشته، اساساً به دلیل آن که جاده کاروان رو بزرگی که در زمان صفویه احداث شده بود از روی آن عبور می‌کرده است به همین جهت شبکه ارتباطی مهمی را تشکیل می‌داد و قرن‌ها محل تردد هزاران کاروان و مسافرینی بوده که به شرق و غرب مملکت در تردد بوده‌اند، پل مزبور با کاروانسرای قدیمی در این محل از نظر ساخت مربوط به یک دوره زمانی بوده که بیانگر مجموعه‌ایی از راه و منزل‌گاه‌ها بوده است.(10)
تحلیل معماری
پل فرسفج در جهت شرقی- غربی واقع شده و دارای طول حدوداً 60 متر و عرض 8 متر می‌باشد (طرح1). پل دارای سه‌ دهانه چشمه بزرگ آبرو با قوس نسبتاً جناغی است که در حد فاصل آنها طاق‌نماهای کوچک به تعداد دو عدد با همان فرم به چشم می‌خورد (تصویر1). چشمه بزرگ پل از نظر معماری و حجم دارای ابعاد نسبتاً بزرگی است، پایه‌های پل با استحکام فوق العاده‌ای ساخته شده‌اند (طرح2). مشخص نیست که قطر پایه‌ها در چه عمقی از زمین فرو رفته است ولی آنچه مشهود است، سطح پایه‌ها بیش از یک متر از کف رودخانه بالاتر آمده و سپس روی آنها پایه‌های پل ساخته شده است. سطح پایه‌ها در قسمت جلو دریچه‌ها بیش از یک متر پهنا ساخته شده تا آب هنگام خروج از دریچه‌ها پخش شده، فشار آن تعدیل و لطمه‌ای به پایه‌های پل وارد نسازد و نیز در قسمت دیگر که محل ورود آب به زیر پل می‌باشد آب شکن‌های به شکل مثلث ساخته شده است. در حال حاضر پل فرسفج فاقد هرگونه عوامل و عناصر تزیینی می‌باشد (تصویر2).(11)
طرح شماره 1: نمای شمالی پل فرسفج
تصویر شماره 1: نمای طاق‌ها و آبشکن‌های پل فرسفج
طرح شماره 2:  پرسپکتیو نمای شمالی پل فرسفج
تصویر شماره 2: نمای پل فرسفج
بررسی شرایط حفاظتی، مرمتی پل فرسفج
با توجه به این که این پل به صورت مجموعه‌ای با کاروانسرا و حمام در این روستا بنا گردیده، از نظر اهمیت تاریخی قابل توجه می‌باشد لذا باید حریم منظری پل به گونه‌ای در نظر گرفته شود که ساخت و ساز فضاهای اطراف آن مانع تهدید پل از جانب فضای اطراف نگردد. لذا شعاع پیشنهادی جهت تعیین حریم درج یک پل؛ 300 متر در نظر گرفته می‌شد که در این محدوده از هر گونه ساخت و سازی باید جلوگیری به عمل آید. اما بدان دلیل که در فاصله 200 متری پل فرسفج، پل جدیدی از طرف سازمان جهاد سازندگی احداث شده؛ بنابراین پل مذکور فعالیت ارتباطی خود را از دست داده و تردد بر روی آن انجام نمی‌گیرد. (12)
عمده‌ترین عملیات مرمتی صورت گرفته در پل فرسفج عبارت است از:
ترمیم و مرمت پایه‌های پل در مجاورت بستر رودخانه که شامل اصلاح و مرمت پیوندی پایه و کف سازی بستر دهانه‌های پل با مصالح سنگی جهت جلوگیری از خالی شدن اطراف پایه‌ها، ترمیم، مرمت و تعویض سطوح آجری، بند کشی سطوح آجری با مصالح مناسب،  اصلاح و ترمیم جان پناه پل بر اساس الگوی موجود ، قلوه فرش کف معبر پل با شیب مناسب،  نصب تابلو معرفی و تاریخچه پل،  نصب موانع فلزی جهت جلوگیری از عبور وسایل نقلیه سنگین از روی پل.(13)
حاصل سخن
کاروانسرای فرسفج؛ از ابنیه قدیمی شهر تویسرکان می‌باشد و مربوط به دوران صفویه بوده است. کاروانسرای مذکور معروف به کاروانسرای شاه‌عباسی؛ محلی بوده که کاروان‌های مسافری و تجاری در آن وارد می‌شدند و برای مدتی در آن سکونت می‌کردند. احداث این کاروانسرا در این موقعیت و نزدیکی به بنای پل فرسفج مربوط به دوران صفویه نشانگر گسترش و اهمیت مسیرهای ارتباطی جهت امور تجاری است. این کاروانسرا در کنار جاده قدیمی ساخته شده که آن جاده نیز در دوران صفویه احداث گردیده و از راه‌های مواصلاتی مهم به حساب می‌آمده و پایتخت را به سرحدات غربی متصل می‌کرده است. این جاده تا حدود یک قرن پیش نیز همچنان دایر بوده است.کاروانسرای فرسفج با الگوی ثابت کاروانسراهای دوران صفویه ساخته شده است و دارای عناصر تزیینی شاخصی نمی‌باشد و تنها عنصر تزیینی آن آجرچینی به شیوه خفته راسته در سردر ورودی است. متاسفانه در حدود نیم قرن پیش بنا رو به ویرانی پیش می‌رفت و خصوصاً استفاده سفالگران محلی از این مکان به عنوان کوره در تخریب کاروانسرا نقش اساسی داشته است.
پل فرسفج از جمله پل‌های ارتباطی مهم در استان همدان می‌باشد، که هم به جهت تاریخی و هم به جهت کاربردی دارای اهمیت بوده است . پل مذکور در فاصله اندکی از کاروانسرای دوران صفویه ساخته شده که نزدیکی این دو بنا حاکی از اهمیت ارتباطی آنها برای امور تجاری بوده است. بنای پل به لحاظ معماری از سنت رایج دوران صفوی تبعیت می‌کند و دارای تزیینات خاصی نمی‌باشد. رودخانه‌ای که پل مذکور بر روی آن زده شده در حال حاضر در جریان است. متاسفانه به دلیل آن که در فاصله حدوداً 200 متری از این پل تاریخی، پل جدیدی مربوط به دوران اخیر احداث گشته است لذا پل فرسفج تا اندازه زیادی اهمیت خود را از دست داده است و به همین لحاظ از پل مذکور به عنوان مسیر ارتباطی فرعی در دوران حال استفاده می‌شود.
منابع
1.هویت شهر(نگاهی به هویت شهر تهران)، مصطفی بهزاد فر، نشر شهر، 1386.
2. همدان دروازه تاریخ، علی جهانپور، انتشارات سپهر دانش، 1387.
3. دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، ج 4 (بناهای عام المنفعه)، کاظم ملازاده و مریم محمدی، انتشارات حوزه هنری، 1379.
4. تاریخ هنر و معماری ایران در دوره اسلامی، محمد یوسف کیانی، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، چاپ نهم، 1386.
5. تویسرکان، جلد اول، محمد مقدم گل محمدی، انتشارات غزالی، 1371.
6. آیینه تویسرکان، فرهنگ گلشائیان، ، انتشارات نشر مکث، 1382.
7. گزارش مرمت کاروانسرای فرسفج تویسرکان(1371)، آرشیو مرکزاسناد سازمان میراث فرهنگی استان همدان.
8. گزارش مرمت پل فرسفج تویسرکان، آرشیو مرکزاسناد سازمان میراث فرهنگی استان همدان.
پی نوشت ها:
(1) تاریخ هنر و معماری ایران در دوره اسلامی، ص265.
(2) هویت شهر (نگاهی به هویت شهر تهران)، ص273.
(3) آیینه تویسرکان، ص131.
(4) تویسرکان، جلد اول، ص164
(5) بناهای تاریخی در پناه قانون؛ 1381: 333.
(6) همدان دروازه تاریخ، ص376.
(7) همان.
(8) تویسرکان، جلد اول، ص 167.
(9) گزارش چهار فصل مرمت کاروانسرای فرسفج (1371) .
(10) گزارش مرمت پل فرسفج، ص 3.
(11) دایرة المعارف بناهای عام المنفعه ، ص 238؛ تویسرکان، ج اول، صص171 - 170.
(12) گزارش مرمت پل فرسفج، ص5 .
(13)همان، ص9.

 
 

جدیدترین مطالب بخش ایران گردی زیر مجموعه همدان
استان همدان یکی از استان‌های ایران است. مرکز این استان، شهر باستانی و کهن همدان است که هرودوت بنای آن را در سدهٔ هشتم پیش از میلاد در دوران مادها به‌دست دیاکو ذکر کرده‌است.
1394-9-3
مجید
2649
باباطاهر معروف به باباطاهر عریان، عارف، شاعر و دوبیتی‌ سرای اواخر سده چهارم و اواسط سده پنجم هجری (سده ۱۱م) ایران و معاصر طغرل بیک سلجوقی بوده‌است.
1394-9-3
مجید
1467
گنبد علویان در چهار باغ علویان، در نزدیکی میدان امام زاده عبداله در شهر همدان قرار دارد.
1394-9-3
مجید
2164
موزه تاریخ طبیعی همدان در انتهای خیابان چهارباغ آزادگان شهر همدان در دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا راه‌اندازی شده است.
1394-9-4
مجید
2061
تپه هگمتانه که شهری زیرزمینی را در خود جای داده است، در قسمت شمالی و در بافت قدیمی  شهر همدان در انتهای خیابان اکباتان قرار دارد. 
1394-9-4
مجید
3453
بازار تاریخی همدان از آثار دوره قاجاریه در شهر همدان می‌باشد که در مرکز شهر همدان و در محدوده خیابان‌های اکباتان، شهدا و باباطاهر قرار دارد.
1394-9-4
مجید
2315
آرامگاه اِستِر و مُردِخای بنایی متعلق به کلیمیان ایران است که بنای اصلی آن یک ساختمان چهارگوش آجری است. همان بنایی که ارغون شاه مغول در قرن هشتم بر روی بقایای آرامگاه قبلی ساخته است. 
1394-9-4
مجید
1675
مدل طراحی این میدان به گونه ای است که از شش گوشه آن شش خیابان سی متری با اختلاف زاویه 60 درجه نسبت به هم به سوی شش گوشه شهر کشیده می شود.
1394-9-5
مجید
2603
آرامگاه ابوعلی سینا بنای یادبود شیخ الرئیس ابن سینا؛ فیلسوف، دانشمند و پزشک مشهور ایرانی است که در میدان بوعلی سینا در مرکز شهر همدان قرار دارد.
1394-9-5
مجید
2091
36 مطلب آخر بخش ایران گردی

همه چیز در باره آذربایجان غربی سرزمین شمس پیر مولوی

1394-3-31
مجید
1587
غار سهولان بعد از «غار عليصدر» همدان دومين غار آبي ايران به شمار مي‌آيد
1394-3-31
مجید
1908

مارمیشو؛ ناشناخته‌ای در دنیای ارومیه

1394-4-1
مجید
3524
قره کلیسا، کلیسایی تاریخی در استان آذربایجان غربی
1394-4-1
مجید
1167
تخت سلیمان ودریاچه پر رمز و راز آن
1394-4-1
مجید
2931
از تپه حسنلو چه میدانید؟
1394-4-1
مجید
3134
1394-4-2
مجید
1907
آشنایی با برج سه گنبد - آذربایجان‌غربی 
1394-4-3
مجید
2754

مسجد جامع ارومیه، مسجدی سلجوقی با محراب ایلخانی

1394-4-3
مجید
4679
1394-4-3
مجید
5945
كليسای سير، يكي از آثار سنگي استان اذربایجان غربی
1394-4-3
مجید
1865
استان آذربایجان شرقی (به پارسی باستان: آذربادگان) یکی از استان‌های ایران است
1394-4-3
مجید
1819
آسیاب‌خرابه (به ترکی آذربایجانی: خارابا دییرمان) یکی از مکان‌های دیدنی و گردش‌گری استان آذربایجان شرقی می‌باشد
1394-4-8
مجید
2442

بازار تبریز بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده آجري جهان و یکی از شاهکارهای معماری ایرانی است. 

1394-4-8
مجید
3477
خانهٔ مشروطه در یکی از محله‌های قدیمی شهر تبریز به نام راسته‌کوچه و در غرب بازار تبریز قرار گرفته‌است.
1394-4-8
مجید
1361

کندوان در 50 كيلومتري جنوب غربي تبريز؛ يكي از روستاهاي دهستان سهند مي باشد 

1394-4-8
مجید
5348

ارگ تبریز (علی‌شاه) نام یک بنای تاریخی در تبریز است

1394-4-8
مجید
1365

خانه قدکی تبریز،از کاربری مسکونی به کاربری آموزش عالی تغییر عملکرد داده است

1394-4-10
مجید
1724

در اوایل سال 1337 خورشیدی کلنگ ساختمان موزه آذربایجان  زده شد

1394-4-10
مجید
1218

آشنایی با مقبره الشعرای تبریز

1394-4-11
مجید
2896

ایل گلی ( شاه گلی ) از گردشگاه های زیبای تبریز است که در جنوب شرقی تبریز بر دامنه تپه ای واقع شده است

1394-4-14
مجید
1240

مسجد کبود تبریز بنایش به ۵۰۰ سال پیش بازمی‌گردد

1394-4-14
مجید
3371
حمام نوبر یکی از آثار تاریخی شهر تبریز است که در دوره قاجار ساخته شده است.
1394-4-14
مجید
2409

محمد حسین بهجت تبریزی متخلص به شهریار شاعر پر آوازۀ کشورمان که با کتاب حیدر بابایه سلام به اوج شهرت رسید در روستای خشکناب تبریز دیده به جهان گشود

1394-4-15
مجید
2831

مجارشین یکی از روستاهای استان آذربایجان شرقی است که در دهستان گنبرف بخش مرکزی شهرستان اسکو قرار گرفته است

1394-4-15
مجید
2331
طبیعت زیبا و دل انگیز استان اردبیل در فصل بهار با چشم اندازهای روح نواز و گل های رنگارنگ در دشت های سبز و کوهپایه های استوار، دل هر گردشگری را می نوازد 
1394-4-18
مجید
2988

شهر سیاحتی سرعین در ‪ ۲۵‬ کیلومتری شهر اردبیل قرار دارد. این شهر یکی از مهمترین مراکز استقرار چشمه‌های آبگرم در ایرن است

1394-4-18
مجید
4021

اردبيل از شهرهاي کهن ايران است که حدود 5000 سال قدمت دارد.در لوحه‌هاي گلي سومريان به صورت ارتا ثبت گرديده‌است که خود قدمت شهر را تا 5000 سال ميرساند.

1394-4-18
مجید
1402

بقعه شیخ صفی الدّین اردبیلی در مجموعه‌ای از آرامگاه‌های بزرگان، مشایخ و سلاطین صفوی و فضاهای آیینی و عبادی اردبیل، قرار دارد

1394-4-18
مجید
2768

علت نامگذاری این دریاچه، شوری بسیار زیاد آب آن بوده که امروزه با افزوده شدن آب شیرین از شوری آن کاسته شده، به طوریکه ماهی قزل آلای رنگین کمان در آن پرورش داده می شود

1394-4-19
مجید
2179

این دریاچه در ۴۸ کیلومتری جنوب شرقی اردبیل به‌طرف خلخال در یکی از دره‌های کوهستان باغیرو و در ارتفاع ۲۵۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد 

1394-4-19
مجید
1634

موزه مردم‌شناسی اردبیل در میدان عالی قاپوی اردبیل در محل حمام آقانقی (متعلق به دوره پیش از صفویه و نیمه دوم قرن هفتم هجری قمری) بنا شده است. هر ساله جمع کثیری از گردشگران از این مکان دیدن می نمایند.

1394-4-19
مجید
1166

مجموعه تاريخي بازار اردبيل در ميانه شهر و در طرفين خيابان امام خميني واقع گرديده و به جهت قدمت و دارا بودن معماري سنتي از بازارهاي تاريخي و جالب توجه ايران به شمار مي‌آيد

1394-4-19
مجید
1157

شیخ کلخوران در 3 کیلومتری شهر اردبیل واقع شده است.این آبادی از دیر باز به علّت وجود آرامگاه جد سلاطین صفوی در آن، مورد توجه بوده است

1394-4-19
مجید
1213

مسجد جمعه اردبيل در شمال شرقي شهر كه بر روي تپه باستاني قرار دارد بازمانده مسجد عظيم، گسترده و كم نظيري است كه در دوره هاي مختلف اسلامي بخصوص دوره سلجوقي شكل گرفته است

1394-4-19
مجید
2641

پلها و خانه هاي قديمي اردبیل

1394-4-19
مجید
3843
مطالب تصادفی
شاهان هخامنشی پس از داریوش بزرگ، آرامگاه‌هایشان را بر دیواره‌های کوه مهر ساخته‌اند که به ترتیب زمانی، متعلق به داریوش بزرگ، خشایارشا، اردشیر یکم و داریوش دوم هستند.
1394-5-17
مجید
2690
غار وشنوه که در روستای وشنوه در استان قم قرار دارد یکی از جاذبه های گردشگری طبیعی مهم این استان به شمار می رود.،
1394-5-30
مجید
2351
بنای طاق گرا یا طاق شیرین در گردنه پاتاق بر سر راه کرمانشاه به سرپل ذهاب و در ۱۵ کیلومتری شهرستان سرپل ذهاب در کنار راه باستانی سنگفرشی بنا شده که فلات ایران را به بین النهرین ارتباط می‌داده‌است. 
1394-6-23
مجید
930
زیلو یكی از كهنترین دستبافته های ایرانی است كه بعنوان فرش و زیرانداز جهت مصارف خانگی و در اماكن عمومی بویژه مساجد ، مدارس و زیارتگاهها مورد استفاده همگان قرار می گرفته است
1394-9-12
مجید
1569

کندوان در 50 كيلومتري جنوب غربي تبريز؛ يكي از روستاهاي دهستان سهند مي باشد 

1394-4-8
مجید
5348
قلعه الموت در شمال شرقی روستای گازرخان و بر فراز کوهی از سنگ به ارتفاع ۲۱۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد.
1394-6-1
مجید
2016
 اسب‌سواری از جمله ورزش‌هایی است که در دین مبین اسلام نسبت به آن سفارش شده است.
1394-7-18
مجید
4628
ارگ بم بزرگترین سازهٔ خشتی در جهان بود که در نزدیکی شهر بم در استان کرمان در جنوب شرقی ایران قرار دارد. در تاریخ ۵ دی ۱۳۸۲، در اثر زلزلهٔ شدیدی که شهر بم و حومهٔ آن را تحت تاثیر قرار داد، ارگ بم تقریباً به طور کامل از بین رفت.
1394-6-11
مجید
2040
دﮐﺘﺮ ﻣﺤﻤﺪﻣﻌﯿﻦ ﺻﺎﺣﺐ اﺛﺮ ﻣﻌﺮوف ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻌﯿﻦ از ﻣﻔﺎﺧﺮ و ﺑﺰرﮔﺎن ﻓﺮﻫﻨﮓ و ادب اﯾﺮان ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ رود که در سال 9 اردیبهشت 1297 در رشت متولد شد و 13 تیر 1350 در تهران درگذشت 
1394-7-29
مجید
2221
روستای هجیج یکی از پر جاذبه ترین نقاط و از مناطق دیدنی اورامانات، که در 25 کیلومتری پاوه قرار گرفته، روستای شور انگیز و تاریخی هجیج است 
1394-6-5
مجید
2421
این سد در جنوب شهر رشت و در حد فاصل شهر‌های رستم آباد و امام زاده هاشم قرار دارد که در سال هزار و سیصد و چهل و هفت بر روی رودخانه سپیدرود احداث شده است.
1394-7-30
مجید
920
غار شیرآباد ضمن جاری بودن آب از آن و ایجاد آبشارهای گوناگون، زیستگاهی بسیار مهم برای بعضی از گونه‌ها از جمله سمندر کوهستانی به‌شمار می‌رود.
1394-7-12
مجید
943